PDA

View Full Version : Dệt Thổ cẩm của người Bơhnar Hoài Ân


hahoaian
12-06-2010, 04:14 PM
NGHỀ DỆT THỔ CẨM CỦA NGƯỜI BƠHNAR HOÀI ÂN

Dệt thổ cẩm - nghề thủ công truyền thống

Hoài ân là Huyện trung du miền núi, có 3 dân tộc Kinh, Bơhnar, H’Re sinh sống từ lâu đời. Trong đó, người Bơhnar có 694 hộ với 2.831 người sinh sống ở 2 xã vùng cao là Bok Tới và ĐakMang. Trong quá trình đấu tranh sinh tồn và phát triển tộc người Bơhnar ở Hoài Ân đã tạo dựng nên những giá trị lịch sử và truyền thống văn hóa rất đáng tự hào, nối truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, phát triển và sinh sôi. Nói đến những nét văn hóa đặc sắc dân tộc Bơhnar người ta thường nhắc đến các lễ hội dân gian mang đậm tính cộng đồng, nói đến các làn điệu dân ca, dân vũ, nhạc cụ cồng chiêng, hương men rượu cần làm say đắm lòng người dưới ánh lửa bập bùng, nói đến kiến trúc nhà Rông có mái cong như hình chiếc rìu tạc vào trời xanh và đặc biệt không quên nhắc đến những trang phục thổ cẩm lung linh sắc màu, những sản phẩm làm ra từ nghề dệt thủ công truyền thống.
Cũng như các dân tộc khác, đã từ lâu người Bơhnar huyện Hoài Ân đã biết dệt thổ cẩm, nghề này được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sản phẩm làm ra chủ yếu là chăn đắp, khăn điệu con,... và đặc biệt là làm ra những bộ trang phục nam, nữ với những họa tiết, hoa văn mang đậm dấu ấn đặc trưng riêng của người Bơhnar.
Người Bơhnar dệt vải rất kỳ công và tỉ mỉ từ việc tìm sợi, tìm vật liệu tạo màu đến việc ngồi dệt hoàn toàn theo một lộ trình thủ công bằng tay và theo óc tưởng tượng .Để dệt thành một tấm vải, một bộ xiêm, khố, váy, áo... họ cần phải thực hiện 3 công đoạn chính đó là: Tìm sợi, nhuộm màu và dệt.
Trước đây người Bơhnar Hoài Ân lấy sợi từ các loại vỏ cây trong rừng như cây k’đôn, k’pông, cây sui, cây khung mang đem ngâm nước cho tơi, xốp, đập dập rồi tước sợi nhỏ, se chỉ bằng một xa quay đơn giản làm từ cây và dây rừng. Sau này biết trồng cây bông, cây đay để lấy sợi. Sợi được nhuộm bằng nhựa, lá, rễ,vỏ cây rừng. Màu đen thường là màu nền của mỗi tấm vải, của bộ trang phục, theo quan niệm họ cho là màu của đất, của độ che phủ cây rừng mà con người gắn chặt từ lúc sinh ra và đến chết . Màu này đựơc nhuộm từ nhựa cây k’cham và lá cây mô. Màu xanh biểu hiện cho màu của trời, của cây lá rừng được nhuộm bằng nhựa cây truông chây, cây k’pai. Màu đỏ biểu hiện cho màu của máu, của lửa, màu của sự khát vọng vươn lên được nhuộm bằng nhựa cây k’sang. Màu vàng biểu hiện của ánh sáng mặt trời, kết hợp sự hài hòa giữa thiên nhiên đất trời với cuộc sống con người. Màu này được nhuộm từ vỏ cây k’mết...Công đoạn nhuộm màu cho chỉ cũng là kỳ công. Muốn cho chỉ có màu tươi sáng, ngoài việc tìm các loại nhựa cây, lá cây phù hợp thì việc nấu màu với chỉ ở một đủ độ chín thích hợp và đem chỉ phơi ngoài trời nắng với thời gian nhất định là việc làm rất khó đối với những người không có kinh nghiệm.
Ngày nay, việc tìm sợi, nhuộm màu không còn vất vả, mất nhiều thời gian như trước nữa, vì có sợi làm bằng chỉ tổng hợp, màu tươi sáng, mua từ dưới xuôi lên. Tuy nhiên cũng còn nhiều người tự làm sợi để dệt vì họ nói là sản phẩm làm ra đẹp và bền hơn.
Để tiến hành công đoạn dệt người Bơhnar làm bộ khung dệt vải rất đơn giản: Hai ống nứa dài khoảng 60cm đến 1m, có chức năng căn sợi dọc của thảm vải. Một thanh gỗ có bản rộng từ 10cm đến 20cm, một đầu vát nhọn, có nhiệm vụ luồng sợi đan ngang và hai cạnh được làm tròn nhẵn thành mép mỏng để dập cho sợi ngang khít chặt vào sợi dọc. Một miếng gỗ đẽo cong, ôm sau eo lưng người dệt và nối chặt với các ống nứa căn sợi dọc. Công đoạn dệt tiến hành công phu và rất tỉ mỉ, đòi hỏi người dệt phải có sáng tạo, tinh tế trong việc tạo ra các hoa văn, phân bố màu sắc. Nếu được nhìn họ dệt, thấy những sản phẩm họ làm ra với những hoa văn, hoạ tiết như hình chữ chi, hình quả trám, hình hoa lá, hình chim thú, hình mặt trời cách điệu... với màu sắc hài hoà bắt mắt nổi lên trên nền vải giữa những sợi dọc sợi ngang thật sắc sảo thì việc nói những người dệt thổ cẩm “vừa là thợ dệt vừa là thợ thêu đầy tài năng” là chính xác.

Nghề của “ Mẹ truyền con nối”

Nghề dệt thổ cẩm của người Bơhnar được lưu truyền dưới hình thức “mẹ truyền con nối”. Người con gái Bana lớn lên được mẹ dạy cho cách dệt vải, đến tuổi đi “bắt” chồng phải tự tay dệt được bộ váy áo thật đẹp, thật sang để dùng vào các dịp lễ, tết, ngày hội của làng. Nếu ai có bộ váy áo đẹp thì được dân làng đánh giá là người con gái giỏi giang, và sẽ được nhiều chàng trai để mắt. Đó là một thước đo về mặt giá trị tinh thần mà trước đây người con gái Bơhnar luôn phấn đấu, còn người con trai xem đó là tiêu chí để chọn bạn gái. Em Đinh Thị Nhàn, 21 tuổi, ở làng 06 (ĐakMang) tự hào: “Em biết dệt vải hồi lúc 17 tuổi, do mẹ em dạy. Lúc đầu nhìn mẹ dệt vải thấy thích, hơn nữa mẹ hay bảo con lớn rồi phải học dệt vải thôi, thế là em học và đến nay thạo nghề rồi”. Học dệt vải không khó, nhưng để có một tấm vải đẹp dùng làm váy, áo thì khó đấy. Em Đinh Mí Khanh, 28 tuổi, ở T2 (BokTới) cho biết: “Khó nhất là lúc phân bố màu sắc ở hàng sợi dọc, sợi ngang và tạo hoạ tiết hoa văn, nhất là các hoa văn hình nổi, hình cách điệu”. Điểm đặt biệt là lúc dệt các hoa văn họ không thực hiện theo một bản vẽ mẫu cụ thể nào mà chỉ dệt theo trí tưởng tượng và định hình trong đầu.
Theo số liệu điều tra về ngành nghề truyền thống ở xã BokTới và ĐakMang cho thấy: Hầu như chị em phụ nữ từ 30 tuổi trở lên đều biết dệt thổ cẩm, nhiều chị có tay nghề cao, duy trì thường xuyên và đã truyền dạy cho nhiều con em họ biết nghề và thạo nghề. Chính các chị là thế hệ làm nhiệm vụ nối truyền nghề dệt thổ cẩm của chị em phụ nữ trong làng bản. Giá trị văn hóa “ mặc” truyền thống của dân tộc Bơhnar được duy trì đến hôm nay là nhờ một phần thế hệ các chị kế thừa phát huy. Tuy nhiên, khi trao đổi với tôi các chị cho biết: Dệt thổ cẩm là nghề truyền thống khó bỏ, vì một lẽ là trang phục truyền thống của người Bơhnar khó có loại vải khác thay thế . Song, nguy cơ thất truyền là có thể. Hiện nay, do hàng hoá, vải vóc, quần áo may sẵn từ dưới xuôi mang lên, đẹp, thuận tiện, buôn bán trao đổi dễ dàng; mặt khác nếu bỏ tiền mua một tấm vải rồi đem may thành váy, thành áo để mặc thì rẻ hơn 2 đến 3 lần số tiền ngày công ngồi dệt một sản phẩm truyền thống . Bỡi lẽ đó mà nhiều người không mặn mà nghề dệt, nhiều em gái lớn lên không muốn học dệt vải.

Cần lắm việc duy trì và phát triển nghề dệt thổ cẩm

Hiện nay, trên địa bàn 2 xã đồng bào dân tộc Bơhnar ở Hoài Ân số hộ có người biết dệt và có dụng cụ dệt thổ cẩm còn khoảng 80 hộ. Tập trung nhiều nhất ở làng văn hóa T2 (Bok Tới) và làng văn hóa O6 (ĐakMang).Trong số đó có nhiều chị làm được sản phẩm không những phục vụ cho nhu cầu gia đình, bà con trong làng mà còn đem bán , trao đổi các vùng khác được tín nhiệm như chị Đinh Thị Sơn, Đinh Thị Kép, Đinh Mí Vườn ở BokTới, chị Đinh Thị Nhét, Đinh Mí Đường ở ĐakMang...Theo các chị dệt hoàn thành 1 bộ váy áo bằng sợi chỉ truyền thống mất 10 đến 15 ngày ( không kể công tìm sợi nhuộm màu) , bán ra với giá từ 450.000đ đến 500.000đ; còn nếu sợi chỉ tổng hợp thì có giá từ 300.000đ đến 350.000đ. Tuy nhiên, việc sản xuất này nằm trong khuôn khổ gia đình nhỏ lẻ, nơi tiêu thụ sản phẩm không ổn định. Cho nên việc phát triển nghề dệt ở đây chưa thật sự sâu rộng, gìn giữ nghề dệt thiếu tính bền vững.
Trong những năm qua thực hiện Nghị quyết Trung ươngV (khóa VIII), huyện Hòai Ân đã có những khuyến khích tích cực để khôi phục nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào vùng dân tộc thiểu số như tổ chức hội thi khéo tay trong các ngày hội VHTT Miền núi, ngày hội của từng làng, khuyến khích chị em mặc trang phục trong các ngày lễ tết... Song, việc đó chỉ dừng ở mức tuyên truyền vận động, tạo điều kiện tạm thời để giữ nghề chứ chưa có định hướng cụ thể cho sự phát triển của nghề.
Thiết nghĩ, sản phẩm làm ra từ nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào các dân tộc miền núi trong tỉnh nói chung và của người Bơhnar Hoài Ân nói riêng không những chỉ có giá trị về mặt văn hóa vật thể phi vật thể mà còn có một giá trị kinh tế tìm ẩn rất lớn chưa được khai thác. Cho nên, ngoài việc quan tâm đến giá trị văn hóa của sản phẩm thì đồng thời coi trọng giá trị về mặt kinh tế của sản phẩm làm ra từ nghề dệt thổ cẩm là việc cần làm và nên làm thường xuyên. Xem nó là một loại hàng hóa đặc sắc, có định hướng bảo tồn, có chính sách bảo trợ và sự hổ trợ chính đáng, tạo điều kiện để người làm ra sản phẩm bán được sản phẩm và có thu nhập là những điều cần cho sự giữ gìn và phát huy nghề dệt thổ cẩm trong phụ nữ đồng bào dân tộc.
Được biết, hiện nay các Huyện như Vĩnh Thạnh, Vân Canh đang đầu tư xây dựng tổ, nhóm dệt và dạy nghề dệt thổ cẩm cho chị em đồng bào dân tộc. Sản phẩm họ làm ra có nơi bao tiêu, buôn bán trao đổi thuận lợi. Điều đó báo một tín hiệu vui trong khôi phục nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào miền núi tỉnh Bình Định, mong sao ở vùng đồng bào Bơhnar Hoài Ân cũng sớm có những tổ nhóm dệt và dạy nghề dệt thổ cẩm như thế, để góp phần gìn giữ nét văn hoá truyền thống của đồng bào dân tộc, tạo ra một công ăn việc làm mới, góp phần cho phụ nữ các xã vùng cao phát triển kinh tế, xoá đói giảm nghèo./.

Bài và Ảnh: Võ Chí Hà
http://s2.share.te.ua/b365189/det tho cam.jpg
Ảnh :Dệt vải thổ cẩm của Phụ nữ Bơh Nar Hoài Ân

hahoaian
13-06-2010, 04:25 PM
Ảnh tải lên chưa được thông cảm nhé!
Nay mai tải len xem luôn